W Europie zostało już tylko pięć neutralnych państwa. Czy zachowają swój status?

Przystąpienie, kilka lat temu, Szwecji i Finlandii do NATO wywołało ogromne niezadowolenie Kremla. Było ono szczególnie widoczne w przypadku Finlandii, która przez dziesięciolecia traktowana była przez Moskwę za wręcz modelowy przykład ułożenia "dobrosąsiedzkich" stosunków pomiędzy państwami o odmiennych systemach społeczno-gospodarczych. Kapitalistyczna i demokratyczna Finlandia, która w wyniku drugiej wojny ze Związkiem Sowieckim (pierwsza zakończyła się w 1940 roku) w latach 1941-1944 utraciła ogromną część państwa, zachowała niezależność wewnętrzną, ale w polityce zagranicznej musiała się liczyć z wielkim wschodnim sąsiadem. Model taki nazwano "finlandyzacją" i ambitni lokatorzy Kremla pragnęli rozszerzyć go na całą Europę. Po roku 1989 ich ambicje, choć tylko czasowo, zmalały - "finlandyzacja" miała objąć "jedynie" Europę środkową do linii Odry. Z tego planu obecne władze Rosji nigdy nie zrezygnowały. Ostatni raz przedstawiły go, w dość ultymatywnej formie, pod koniec 2021 roku, na krótki czas przed najazdem na Ukrainę.

To agresja wywołała wielkie zaniepokojenie m. in. w krajach skandynawskich, a przede wszystkim w Finlandii, która ma z Rosją najdłuższą granicę lądową w Europie - liczącą 1343,6 km. Finlandia nawet w okresie ograniczonej suwerenności nie miała nigdy złudzeń, co do swojego wschodniego sąsiada. Warto też podkreślić, że ten bitny naród faktycznie wygrał, w 1940 roku, starcie z sowieckim agresorem. W XX wieku Finlandia był jednym z trzech państw, które wygrały wojnę z Rosją. Poza nią były to tylko: Japonia w 1905 roku i Polska w roku 1920.

Po akcesie do NATO Szwecji i Finlandii w Europie pozostało już tylko pięć państw neutralne, o znacznie jednak mniejszym znaczeniu od wymienionych krajów skandynawskich. Są to: Austria, Irlandia, Malta i Cypr oraz Szwajcaria. Czy w dobie narastającego konfliktu militarnego na świecie, który na Ukrainie przekształcił się w otwartą wojnę, ostatni neutralni pozostaną jednak przy tym statusie?

Jak przypomina portal euronews.com, w prawie międzynarodowym neutralność zazwyczaj oznacza, że państwo nie bierze udziału w międzynarodowym konflikcie zbrojnym między innymi państwami. Pociąga też za sobą szereg zobowiązań dotyczących relacji ze stronami walczącymi. Definicja jest jednak bardziej złożona, a cztery wymienione wyżej państwa, nie uwzględniamy tu Szwajcarii, której sytuacji jest bardzo specyficzna, nie mają identycznego statusu prawnego.

Neutralność Austrii i Malty jest wpisana do konstytucji. Irlandzka neutralność wojskowa jest głęboko zakorzeniona w tradycji tego państwa, a Cypr historycznie prowadził politykę niezaangażowania – coraz mocniej jednak wystawianą na próbę przez zacieśniające się więzi obronne z Zachodem. "Neutralność jest więc pojęciem płynnym i budzącym spory", podkreśla euronews.com.

Portal dokonuje przeglądu sytuacji czterech (Szwajcarii nie uwzględnia), jeszcze, neutralnych państw.

Austria wpisała neutralność do Konstytucji w 1955 roku, po odzyskaniu suwerenności po II wojnie światowej. Gdy Austria w 1989 roku złożyła wniosek o członkostwo w UE, Komisja Europejska stwierdziła, że jej „trwała neutralność” jest niezgodna z postanowieniami obowiązujących traktatów i może być problemem dla kształtującej się wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa. Mimo to sześć lat później Austria przystąpiła do Unii.

Nowsze wypowiedzi Komisji Europejskiej pokazują zmianę podejścia. Komisja podkreśla dziś, że kwestie bezpieczeństwa i obrony pozostają w gestii państw członkowskich, co oznacza, że traktaty UE nie stoją na przeszkodzie temu, by Austria, Irlandia, Cypr czy Malta zachowywały neutralność.

Cypr tradycyjnie prowadzi od dziesięcioleci politykę niezaangażowania, nie chcąc zbytnio wiązać się z żadnym obcym mocarstwem. Ostatnie wypowiedzi i działania prezydenta Nikosa Christodoulidesa sugerują jednak odejście od tej linii. "W maju Christodoulides stwierdził, że podzielony kraj jest gotów przystąpić do NATO „gdy pozwolą na to warunki polityczne. Sprzeciw Turcji jest główną przeszkodą biorąc pod uwagę wymóg konsensusu w Sojuszu", podaje euronews.com.

W przypadku Irlandii, władze tego państwa podkreślają, że ich kraj jest neutralny wojskowo, lecz nie politycznie. „Od czasów II wojny światowej Irlandczycy pozostają niezwykle wierni zasadzie neutralności wojskowej, która w praktyce oznacza nienależenie do żadnego bloku, czy sojuszu wojskowego, więc w efekcie nie jesteśmy członkami NATO”, powiedział w  lipcu mediom premier Irlandii Micheál Martin (cytat za euronews.com). Polityk podkreślił jednak, że Irlandia współpracuje z NATO w ramach programu Partnerstwo dla Pokoju, m.in. w dziedzinie kluczowej infrastruktury podmorskiej, cyberbezpieczeństwa i zagrożeń hybrydowych.

"Martin podkreślił, że wojna Rosji skłoniła Finlandię i Szwecję do wstąpienia do NATO, lecz nie zmieniła nastrojów społecznych w Irlandii. „Przytłaczająca większość Irlandczyków chce pozostać neutralna wojskowo”, zaznaczył. Polityka neutralności wojskowej Irlandii została formalnie przyjęta tuż przed II wojną światową i od tamtej pory jest podtrzymywana przez kolejne rządy. Nie jest jednak wpisana do konstytucji", zauważa euronews.com.

W przypadku Malty wywiązywanie się z obowiązków dotyczących bezpieczeństwa i obrony przy jednoczesnym poszanowaniu konstytucyjnego wymogu zachowania neutralności jest przysłowiowym poruszaniem się po linie.

Jak przypomina euronews.com, neutralność Malty została zapisana w konstytucji w 1987 roku. Po dekadach definicja ta nieco się rozluźniła i stała się przedmiotem debaty publicznej po tym, jak premier Robert Abela w marcu 2025 roku poparł unijny plan zwiększenia wydatków obronnych o 800 mld euro. W tym okresie Abela miał stwierdzić, że małe państwo wyspiarskie powinno ponownie przemyśleć tradycyjną interpretację swojej neutralności oraz zwiększyć wydatki obronne, by dostosować je do obecnych realiów. Dla Malty oznacza to przede wszystkim ochronę podmorskich kabli, sieci morskich i infrastruktury cyfrowej.

Jak już wspomnieliśmy, zupełnie unikalny status, wśród państw neutralnych, ma Szwajcaria. Państwo to od roku 1815 jest państwem "wieczyście neutralnym", co oznacza, że nie stacjonują tam obce wojska i kraj nie angażuje się w konflikty zbrojne. Do uzyskania statusu państwa wieczyście neutralnego nie wystarcza jednostronna deklaracja państwa. Musi ona zostać uznana przez inne państwa (innych członków społeczności międzynarodowej).

Eksperci Instytutu Unii Europejskiej ds. Studiów nad Bezpieczeństwem stwierdzają, że prawdziwy sprawdzian neutralności nadejdzie wtedy, gdy Europa stanie w obliczu zbrojnej agresji. „Wtedy to pytanie naprawdę stanie na porządku dziennym”, podkreślają.

Źródło: Republika, euronews.com

Dziękujemy, że przeczytałaś/eś nasz artykuł do końca.

Bądź na bieżąco! Obserwuj nas w Wiadomościach Google. 

Jesteśmy na Youtube: Bądź z nami na Youtube

Jesteśmy na Facebooku: Bądź z nami na FB

Jesteśmy na platformie X: Bądź z nami na X