Polska 9 stycznia – co wydarzyło się tego dnia

1433 - Król Władysław Jagiełło nadał szlachcie przywilej krakowski, potwierdzający przywilej jedlneński z 1430 r., który ustanawiał zasadę prawną „neminem captivabimus nisi iure victum” (nikogo nie uwięzimy bez wyroku sądowego).

1723 - Biała Krakowska (dziś część Bielska-Białej) otrzymała prawa miejskie.

1797 - We Włoszech powstały Legiony Polskie; umowę z Republiką Lombardii o powołaniu pierwszej po III rozbiorze polskiej formacji wojskowej podpisał gen. Jan Henryk Dąbrowski. 20 stycznia gen. Dąbrowski wydał odezwę zachęcającą do wstępowania do Legionów.

1831 - W Opatówku urodził się Agaton Giller, dziennikarz, pisarz, działacz niepodległościowy; członek Komitetu Centralnego Narodowego (1862-1863) i Rządu Narodowego w okresie Powstania Styczniowego.

1838 - W Gdańsku, z inicjatywy Gotthilfa Matthiasa Löschina (gdańskiego nauczyciela, bibliotekarza i kronikarza), otwarto pierwsze publiczne przedszkole.

1850 - W Kamienicy zmarł Jan Kanty Andrusikiewicz, nauczyciel ludowy, organista, jeden z przywódców antyaustriackiego powstania chochołowskiego w 1846 roku.

1869 - W Warszawie urodził się Władysław Heinrich, psycholog, historyk filozofii, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, twórca pierwszej w Polsce Pracowni Psychologii Doświadczalnej.

1876 - W Podgórzu (obecnie część Krakowa) urodził się Adolf Nowaczyński, pisarz, publicysta, satyryk, działacz polityczny i społeczny; w okresie międzywojennym związany z obozem narodowo-demokratycznym.

1878 - W Warszawie urodził się Janusz Chmielowski, matematyk, inżynier, taternik, działacz turystyczny; jako pierwszy dokonał zimowego wejścia na Gerlach.

1891 - Urodził się Stanisław Kauzik, prawnik, dyplomata, polityk, współpracownik Władysława Grabskiego, od 1945 przebywał roku na emigracji.

1894 - W Warszawie urodził się Henryk Stażewski, malarz, przedstawiciel abstrakcji geometrycznej.

1901 - W Warszawie urodził się Stanisław Dubois, działacz socjalistyczny, uczestnik Powstań Śląskich i wojny polsko-bolszewickiej; przewodniczący Rady Głównej Czerwonego Harcerstwa TUR, członek Rady Naczelnej PPS; rozstrzelany w niemieckim obozie KL Auschwitz w sierpniu 1942 r.; niektóre źródła podają datę 7 stycznia.

1907 - W Kijowie urodził się Feliks Konarski, pseudonim Ref-Ren, pisarz, kierownik artystyczny i literacki teatrów rewiowych; w czasie wojny więzień sowieckich łagrów, następnie w armii gen. Władysława Andersa; autor słów pieśni „Czerwone maki na Monte Cassino”.

1919 - W Dziektarzewie urodził się Stanisław Leopold, ps. Rafał, harcerz, dowódca I kompanii batalionu „Parasol”, dowódca akcji „Koppe” w lipcu 1944 (próba zamachu na dowódcę SS i policji w Generalnym Gubernatorstwie), poległ w czasie Powstania Warszawskiego.

1919 – Samoloty zdobyte przez powstańców wielkopolskich dokonały nalotu bombowego na niemieckie lotnisko we Frankfurcie nad Odrą.

1920 - W Żytomierzu urodził się Mieczysław Pawlikowski, aktor, odtwórca m.in. Zagłoby w filmie Jerzego Hoffmana „Pan Wołodyjowski”; w czasie II wojny światowej pilot w Dywizjonach 300 i 301 Polskich Sił Powietrznych w Wielkiej Brytanii.

1925 - We Lwowie urodził się Jerzy Wittlin, pisarz, satyryk, autor popularnej w latach 70. i 80. XX wieku serii „Vademecum”.

1926 - W Warszawie urodził się Józef Nalberczak, aktor, znany z ról m.in. w „Popiołach” Andrzeja Wajdy, „Co mi zrobisz jak mnie złapiesz” Stanisława Barei.

1927 - Działalność rozpoczęło Ministerstwo Poczt i Telegrafów - pierwszym ministrem został Bogusław Miedziński.

1928 - W Warszawie zmarł Antoni Osuchowski, prawnik, działacz narodowy i edukacyjny.

1928 - Odbył się I Zjazd Ligi Ochrony Przyrody.

1931 - W Przystajni koło Częstochowy urodził się Henryk Kluba, reżyser, aktor, producent filmowy, wieloletni rektor łódzkiej szkoły filmowej; autor m.in. filmów „Chudy i inni”, „Słońce wschodzi raz na dzień”, „Pięć i pół bladego Józka”.

1941 - W Lidzie urodził się Jerzy Derfel, pianista, kompozytor, autor muzyki teatralnej i filmowej.

1942 - W okolicach Balearów podczas sztormu w katastrofie francuskiego statku pasażerskiego Lamoriciore zginął Jerzy Różycki, matematyk, kryptolog. Wspólnie z Marianem Rejewskim i Henrykiem Zygalskim w 1933 r. złamał kod niemieckiej maszyny szyfrującej Enigma. W katastrofie zginęło 301 spośród 394 osób będących na pokładzie statku.

1943 - Do warszawskiego getta przybył na inspekcję Reichsfuehrer SS Heinrich Himmler, nakazując deportację 8 tys. Żydów oraz ewakuację niemieckich przedsiębiorstw na Lubelszczyznę.

1943 - W Zabłociu w dawnym województwie wołyńskim Niemcy zlikwidowali obóz pracy dla żydowskich rzemieślników, rozstrzeliwując 101 więźniów.

1943 - We wsi Trzcianka w pow. staszowskim w walce z Niemcami poległ ppor. Władysław Jan Jasiński „Jędruś”; nauczyciel, harcerz, od 1939 r. dowódca organizacji konspiracyjnej Odwet; następnie dowódca oddziału partyzanckiego „Jędrusie”.

1944 - W Warszawie przedstawiciele najważniejszych stronnictw politycznych uznających rząd RP w Londynie powołali Radę Jedności Narodowej; jej przewodniczącym został jeden z przywódców PPS-WRN Kazimierz Pużak „Bazyli”.

1945 - W Poznaniu urodziła się Małgorzata Musierowicz, autorka i ilustratorka książek dla dzieci i młodzieży, m.in. „Kwiatu kalafiora” i „Kłamczuchy”.

1948 - We Wrocławiu urodził się Jan Tomaszewski, piłkarz, bramkarz reprezentacji Polski, zdobywca trzeciego miejsca na Mistrzostwach Świata w RFN w 1974 r. i srebrnego medalu na Igrzyskach Olimpijskich w Montrealu w 1976 r.

1952 - W Łodzi urodził się Marek Belka, ekonomista, wicepremier i minister finansów (1997 i 2001-2002); premier RP w latach 2004-2005; w latach 2010-2016 prezes Narodowego Banku Polskiego.

1956 - W Mysłowicach urodziła się Lucyna Langer-Kałek, lekkoatletka, płotkarka, medalistka Igrzysk Olimpijskich i Mistrzostw Europy.

1958 - Odbyło się spotkanie prymasa Stefana Wyszyńskiego z Władysławem Gomułką i Józefem Cyrankiewiczem, dotyczące m.in. sprawy nauki religii w szkołach świeckich, harcerstwa oraz dekretu o obsadzaniu stanowisk kościelnych.

1958 - W Katowicach zmarł Józef Szkolnikowski, trener piłkarski, działacz sportowy, major Wojska Polskiego, żołnierz armii gen. Andersa, działacz PZPN, współzałożyciel „Przeglądu Sportowego”.

1966 - Komunikat Urzędu Rady Ministrów o odmowie wydania paszportu prymasowi Polski kard. Stefanowi Wyszyńskiemu; prymas planował wyjazd do Rzymu na inaugurację obchodów Tysiąclecia Chrztu Polski.

1970 - W Londynie zmarł Mieczysław Grydzewski, publicysta, krytyk literacki, współzałożyciel i członek redakcji miesięcznika „Skamander”, twórca i redaktor tygodnika „Wiadomości Literackie” (1924-1939); w czasie II wojny światowej wspólnie z Zygmuntem Nowakowskim doprowadził do powstania „Wiadomości Polskich”; w latach 1946-1966 redaktor naczelny londyńskich „Wiadomości”.

1970 - Premiera filmu „Nowy” w reżyserii Jerzego Ziarnika.

1972 - Premiera serialu „Podróż za jeden uśmiech” w reżyserii Stanisława Jędryki.

1973 - Premiera filmu Andrzeja Wajdy „Wesele”.

1974 - Odbył się lot próbny pierwszego i jedynego odrzutowego samolotu rolniczego PZL M-15 Belphegor. Produkcję PZL M-15 zakończono w roku 1981.

1976 - Episkopat Polski skierował list do Nadzwyczajnej Komisji Sejmowej przygotowującej zmiany w Konstytucji PRL, w którym wyraził zaniepokojenie przygotowywanymi zapisami o kierowniczej roli partii komunistycznej i nienaruszalnej braterskiej więzi z ZSRS.

1981 - W Warszawie zmarł Kazimierz Serocki, kompozytor, pianista, pedagog.

1982 - Pierwsze w stanie wojennym spotkanie gen. Wojciecha Jaruzelskiego z prymasem Polski Józefem Glempem.

1984 - W Warszawie urodziła się Weronika Rosati, aktorka; zagrała m.in. w filmach „Pitbull” Patryka Vegi, „Obława” Marcina Krzyształowicza, „Obce ciało” Krzysztofa Zanussiego.

1984 - Premiera filmu „Oko proroka” w reżyserii Pawła Komorowskiego.

1986 - W Gdańsku SB aresztowała Bogdana Borusewicza, członka TKK NSZZ „Solidarność”, ukrywającego się od wprowadzenia stanu wojennego.

1987 - W wypadku samochodowym pod Wrocławiem zginał Zbigniew Cynkutis, aktor i reżyser teatralny, współpracownik Jerzego Grotowskiego, odtwórca roli Zawady w filmie Jerzego Passendorfera „Zamach”.

1988 - Podniesiono banderę na niszczycielu rakietowym ORP Warszawa.

1991 - W Krakowie zdemontowany został pomnik sowieckiego marszałka Iwana Koniewa.

1992 - Pismo „Nature” poinformowało o odkryciu, że poza Układem Słonecznym istnieją planety; odkrywcą był polski naukowiec, prof. Aleksander Wolszczan, badacz pulsarów - gwiazd neutronowych; odkrycie to uznano za największe, którego dokonał polski astronom od czasów Kopernika. W latach 1973–86 współpracował ze Służbą Bezpieczeństwa.

1995 - Premiera filmu „Spis cudzołożnic” w reżyserii Jerzego Stuhra.

1997 - W Jerozolimie odbyło się prawykonanie monumentalnego dzieła symfonicznego Krzysztofa Pendereckiego pt. „Siedem bram Jerozolimy”, skomponowanego z okazji 3000-lecia założenia tego miasta.

1997 - W Warszawie zmarł Edward Osóbka-Morawski, działacz socjalistyczny, współzałożyciel i wiceprzewodniczący KRN, od 1944 r. przewodniczący PKWN, a następnie premier tzw. Rządu Tymczasowego uznawanego przez ZSRS; w latach 1945-1947 premier Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej.

2000 - Odbył się 8. Finał Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy.

2005 - Odbył się 13. Finał Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy.

2011 - Odbył się 19. Finał Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy.

2015 - W Warszawie zmarł Józef Oleksy, polityk PZPR i SLD, marszałek Sejmu II kadencji, premier RP w latach 1995-96.

2017 - W Leeds zmarł Zygmunt Bauman, lewicowy socjolog, eseista, autor prac o kulturze współczesnej. W latach 1945-1953 był funkcjonariuszem Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego, zajmując się m.in. zwalczaniem zbrojnego podziemia niepodległościowego oraz komunistyczną propagandą.