Strażak z kanistrem, czyli polska sprawa Kennedy'ego

Pytania bez odpowiedzi 

Dlaczego 24-letni Michał O., który – jak uważa prokuratura – najpierw zabił w Ostrowcu Świętokrzyskim rodziców i siostrę, przejechał ponad 140 km, żeby strzelać do obcych na Rynku pełnym turystów?

Małopolski wojewoda Krzysztof Klęczar mówi o organizacji, z którą sprawca miał być związany, ale przyznaje: „Ja nazwy tej organizacji nie potrafię powtórzyć, bo ja tej nazwy nie znam". Minister sprawiedliwości Waldemar Żurek zapowiada „pewne dowody, które rzucają głębsze światło na cały ten dramat", ale ich nie ujawnia. Ojciec i syn mieli pozwolenia łącznie na jedenaście sztuk broni, wydane przez policję podległą MSWiA. Jeśli służby wcześniej wiedziały o jego bardzo radykalnych poglądach, ustawa o broni i amunicji nakazywała policji cofnąć pozwolenie osobie, wobec której zachodzi uzasadniona obawa użycia broni przeciw bezpieczeństwu publicznemu. Jeśli nie wiedziały, minister w sobotę wieczorem wiedział więcej niż one. Wypowiadający się prywatnie krakowski prokurator Jacek Skała zwraca uwagę, że w komisariacie około stu metrów od miejsca pierwszych strzałów nie było grupy gotowej do natychmiastowej reakcji, a drogę ucieczki zablokował dopiero prywatny samochód. „Kraków był bezbronny" – napisał.

Co zawierają co najmniej cztery zabezpieczone telefony?

Na żadne z tych pytań nie ma dziś odpowiedzi i być może długo nie będzie. Michał O. zmarł w szpitalu w poniedziałek nad ranem, zanim prokuratura zdążyła przedstawić mu zarzuty. Śledztwo trwa: prokuratura bada motyw i ewentualny udział innych osób.

Lee Harvey Oswald zginął dwa dni po zamachu na Johna F. Kennedy'ego w Dallas, zanim rozpoczął się jego proces. Winą od razu obarczano prawicową atmosferę miasta, nazywanego „miastem nienawiści", choć zabójca był samozwańczym marksistą, który wcześniej wyjechał do Związku Sowieckiego. Nie chodzi o teorię spiskową, tylko o odruch: winę ideową przypisuje się szybciej, niż ustala się fakty, a fakty potem jej nie potwierdzają. Ponad sześćdziesiąt lat później Amerykanie wciąż spierają się o prawdę, a kolejne partie akt odtajniano jeszcze w 2025 r. My też możemy nie poznać prawdy przez lata. Rząd odpowiedział za to – już w sobotni wieczór – na pytanie, którego śledczy nie zdążyli nawet postawić: kto jest winny. Prawica.

Strażak z kanistrem 

Marcin Kierwiński wyszedł na sobotnią konferencję z gotową tezą. „Wszystko wskazuje na to, że [sprawca] miał poglądy bardzo, bardzo radykalne" – mówił, dodając, że „zafascynowany był ideologiami skrajnie prawicowymi, choć będzie to podlegało sprawdzeniu". To „choć" jest kluczowe. Działa jak przypis drobnym drukiem pod reklamą: nikt go nie czyta, ale autor zawsze może się na niego powołać.

I się powołał. W niedzielę w TVN24 minister tłumaczył, że w takich sprawach pojawiają się „pierwsze hipotezy", i zapewniał: „nie ferujemy tu żadnych wyroków". Tymczasem wyrok zapadł w sobotę wieczór, w transmisji na cały kraj. Hipotezy weryfikowali już inni. Szef BBN Bartosz Grodecki wskazywał na możliwy ekstremizm nihilistyczny, pozbawiony ideologicznej afiliacji. Prezydent Krakowa Łukasz Gibała, którego trudno posądzić o sympatie do PiS, odpowiedział: „Nie wiem, na jakiej podstawie pan minister się opiera", i ocenił, że mamy do czynienia „z przypadkiem szaleńca". W poniedziałek rzecznik Prokuratury Krajowej Przemysław Nowak powiedział wprost: „Nie wiem, skąd się pojawiła taka teza". Jest – dodał – „za wcześnie, aby kategorycznie mówić o motywach, inspiracji, jakiejś ideologii", a flaga Gadsdena z pokoju sprawcy jest „używana do różnych celów".

Tyle że emocja poszła w kraj, zanim ktokolwiek zdążył cokolwiek sprawdzić. Poseł KO Witold Zembaczyński jeszcze w sobotę pouczał, że „niedopuszczalny atak terroru niech da do myślenia prawicowym zwolennikom powszechnego dostępu do broni". Nawet posłanka koalicyjnego PSL Magdalena Sroka przypominała, że w pierwszych godzinach trzeba studzić emocje. Minister ich nie studził. Minister je rozpalił.

Już w niedzielę minister kultury Marta Cienkowska wysłała do KRRiT skargę na Telewizję Republika dotyczącą – jak napisała – „podawania niezweryfikowanych informacji, oskarżeń wobec policji i przekazu mogącego potęgować panikę". Przestrzegała przy tym, by tragedia nie stała się paliwem politycznej propagandy. Tak właśnie wygląda strażak z kanistrem. Najpierw oblewa dom benzyną, potem woła: proszę państwa, nie podpalajmy.

Do swojej szkoły, nie do obcego miasta 

Amerykański The Violence Project, którego baza obejmuje publiczne strzelaniny masowe od 1966 r., ustalił, że w szkołach 85 proc. sprawców to „swoi" – ludzie związani z miejscem ataku, obecni lub byli uczniowie albo pracownicy. Około 70 proc. wszystkich badanych sprawców znało przynajmniej część swoich ofiar, a ponad 80 proc. przechodziło przed atakiem kryzys. Uczeń z zaburzeniami idzie do swojej szkoły. Nie jedzie ponad 140 km, żeby strzelać do obcych ludzi w innym mieście.

Amerykańska Secret Service w raporcie o 173 masowych atakach w przestrzeni publicznej z lat 2016–2020 policzyła, że objawy zaburzeń psychicznych miało 58 proc. sprawców, a połowa ataków (51 proc.) wynikała w całości lub w części z poczucia krzywdy. Skrajne lub nienawistne poglądy odegrały istotną rolę w motywacji zaledwie co piątego ataku (18 proc.). Organizacja Everytown wyliczyła z kolei, że w co najmniej 46 proc. amerykańskich strzelanin z co najmniej czterema zabitymi sprawca strzelał do obecnego lub byłego partnera albo kogoś z rodziny. Mord na najbliższych to w statystyce ślad dramatu domowego, a nie programu politycznego.

Od 2025 r. FBI i amerykańska prokuratura federalna posługują się wręcz kategorią „nihilistycznego ekstremizmu przemocy". Chodzi o sprawców, których napędza „nienawiść do społeczeństwa jako takiego" i pragnienie jego upadku przez siew chaosu. Przypadek Michała O. do prostych schematów nie pasuje: zabił – jak wszystko wskazuje – najbliższych, przejechał ponad 140 km i strzelał do przypadkowych ludzi. To statystyczna mniejszość, a mniejszość wymaga drobiazgowego śledztwa, nie etykiety.

Najpierw wyrok, potem śledztwo 

8 stycznia 2011 r. w Tucson Jared Loughner postrzelił kongresmenkę Gabrielle Giffords i zabił sześć osób. Zanim ustalono cokolwiek o sprawcy, część lewicowych publicystów i polityków znalazła winną: Sarah Palin, której komitet opublikował mapę okręgów wyborczych oznaczonych celownikami. Loughner okazał się chorym na schizofrenię paranoidalną. Sześć lat później lewicowy aktywista, wolontariusz kampanii Berniego Sandersa, ostrzelał trening baseballowy republikańskich kongresmenów. „New York Times" w komentarzu redakcyjnym znów przywołał mapę Palin, a nazajutrz musiał sprostować, że związku między polityczną retoryką a zamachem w Tucson „nie ustalono".

20 lipca 2012 r., po masakrze w kinie w Aurorze, reporter ABC Brian Ross zasugerował na antenie, że sprawca może być związany z Tea Party, bo w Kolorado działał tea-partyjny „Jim Holmes". To był inny Jim Holmes. ABC przeprosiło jeszcze tego samego dnia – za rozpowszechnienie informacji, zanim została „właściwie zweryfikowana". Kilka miesięcy wcześniej, w marcu 2012 r., w Tuluzie i Montauban zginęło trzech żołnierzy, a potem rabin i troje dzieci w żydowskiej szkole. Francuska policja początkowo podejrzewała neonazistów, media rozpisywały się o tropie skrajnej prawicy, a telewizja TF1 wyemitowała materiał zatytułowany „Niebieskie oczy na białej twarzy". Zabójcą okazał się Mohamed Merah, dżihadysta powołujący się na Al-Kaidę.

Wreszcie wrzesień 2025 r. i zabójstwo Charliego Kirka. Na nabojach w porzuconym karabinie widniały napisy „Hey fascist! Catch!" i nawiązanie do antyfaszystowskiej pieśni „Bella ciao". Gubernator Utah Spencer Cox mówił o oskarżonym Tylerze Robinsonie jako o człowieku „głęboko zindoktrynowanym lewicową ideologią". A mimo to Jimmy Kimmel oznajmił przed kamerami ABC, że „gang MAGA" desperacko próbuje przedstawić zabójcę jako kogokolwiek, byle nie jednego ze swoich.

W styczniu 2019 r. zabójca Pawła Adamowicza krzyczał ze sceny WOŚP, że „Platforma Obywatelska" go „torturowała" i „dlatego właśnie zginął Adamowicz". Mimo to latami słyszeliśmy, że prezydenta Gdańska zabiła „mowa nienawiści" prawicy i TVP. Sąd skazał Stefana W. na dożywocie, do odbycia w oddziale dla więźniów z niepsychotycznymi zaburzeniami psychicznymi. Schemat jest zawsze ten sam: etykieta przychodzi pierwsza, na czołówkach, a sprostowanie ostatnie, drobnym drukiem.

Szczujnia, czyli kto tu szczuje 

A co właściwie powiedział Sakiewicz? Stał na Rynku krótko po strzelaninie i pytał na antenie: „Gdzie jest policja?". Mówił, że „nie widać ani jednego policjanta", a „wszystkie rezerwy policji zostały wywiezione do Warszawy". Policja odpowiada, że pierwszy patrol rozpoczął interwencję 23 sekundy po zgłoszeniu. Obie rzeczy mogą być prawdą jednocześnie, bo radiowóz ruszył za zamachowcem w pościg Grodzką. Sakiewicz tłumaczy, że nie umniejsza bohaterstwa dwóch funkcjonariuszy, którzy interweniowali około kilometra dalej, ale w zasięgu jego wzroku był jeden technik policyjny, a ludzi na płycie Rynku zostawiono bez policji.

Odpowiedź przyszła natychmiast. Janusz Schwertner z Onetu pisał, że Sakiewicz „szczuł na polską policję". Patryk Michalski z TVN24 uznał: „Gdyby w Polsce istniała KRRiT, ta patologia zostałaby zamknięta". Rzeczniczka MSWiA Karolina Gałecka ogłosiła, że Republika i jej szef „sieją kłamliwą narrację".

Tymczasem tego samego wieczoru, w którym Sakiewicz pytał na Rynku o policję, minister wskazał ideowych winnych, a rzecznik Prokuratury Krajowej w poniedziałek wciąż nie wiedział, „skąd się pojawiła taka teza". Skargi na ministra spraw wewnętrznych minister kultury jakoś nie wysłała. Za to Sakiewicz mówi, że dostaje „mnóstwo gróźb karalnych", które „dotyczą pozbawienia życia, pobicia i tak dalej".

W pierwszej relacji padły też słowa chybione. Sakiewicz mówił, że strzelała „jakaś grupa cudzoziemców", a sprawcą okazał się Polak. Tylko że reporter relacjonujący na żywo tuż po zamachu działa we mgle informacyjnej: chaos, krew, sprzeczne relacje świadków i napływ niezweryfikowanych doniesień. Reporter mylący się w ogniu wydarzeń i minister mylący się wieczorem, przy mikrofonie, z meldunkami służb na biurku, to dwie różne kategorie odpowiedzialności. Brian Ross z ABC się pomylił i przeprosił. Marcin Kierwiński nie wycofał się ze swoich słów, za to KRRiT wszczęła wobec Republiki działania wyjaśniające. Tę samą miarę trzeba przykładać do wszystkich, dlatego krążący w sieci fotomontaż Kierwińskiego z zamachowcem i przypinką KO zasługuje na równie stanowcze odrzucenie.

Pytanie Sakiewicza, „czy brak policji wynikał z zaangażowania jej w innym miejscu", trafiło w czuły punkt, bo w ostatnich dniach Polacy oglądali kordony policji pod Trybunałem Konstytucyjnym. Łatwiej było skleić rzekomo prawicowe poglądy zamachowca z najgłośniejszą prawicową telewizją, niż na to pytanie odpowiedzieć. Zły zamachowiec, zła prawica, a kto jest głosem prawicy? Republika. Proste.

Divide et impera 

Jakub Kulik i Artur Morański, dwaj policjanci, którzy ruszyli na uzbrojonego zamachowca, odzyskali w niedzielę przytomność. Zostaną w naszej pamięci jako bohaterowie, którzy służą Polsce. Marcin Kierwiński zostanie zapamiętany jako polityk, który nawet w godzinie narodowej tragedii nie zdjął partyjnego garnituru i służył przede wszystkim Donaldowi Tuskowi.

Zostaje jeszcze rodzina. Jeśli – jak uważa prokuratura – Michał O. zabił rodziców i siostrę, taka zbrodnia każe szukać raczej osobistej patologii lub załamania psychicznego niż politycznego manifestu. Minister sprawiedliwości sam wymieniał wśród możliwych przyczyn problemy rodzinne. W tej sprawie od początku nie chodziło jednak o fakty, tylko o to, na kogo skierować gniew. Dziel i rządź.

1 listopada 1946 r. kardynał Sapieha wyświęcił Karola Wojtyłę w kaplicy Pałacu Arcybiskupów przy Franciszkańskiej 3, a nazajutrz, w Zaduszki, młody ksiądz odprawił pierwszą mszę w krypcie św. Leonarda na Wawelu. Osiemdziesiąt lat później zamachowiec uciekał przed policją trasą, która wiodła obok obu tych miejsc, a Kraków znowu modli się za zmarłych.

Źródło: Miłosz Manasterski, Republika

Dziękujemy, że przeczytałaś/eś nasz artykuł do końca.

Bądź na bieżąco! Obserwuj nas w Wiadomościach Google. 

Jesteśmy na Youtube: Bądź z nami na Youtube

Jesteśmy na Facebooku: Bądź z nami na FB

Jesteśmy na platformie X: Bądź z nami na X